Wat eist God in het negende gebod ?

Dat ik tegen niemand een vals getuigenis afleg,niemands
woorden verdraai en geen kwaadspreker of lasteraar ben.
Dat ik ook niemand lichtvaardig en onverhoord veroordeel
of help veroordelen.
Maar dat ik alle liegen en bedriegen als echt duivelswerk
vermijd,als ik tenminste de zware toorn van God niet op
mij laden wil.
Verder dat ik in rechtzaken en in alle andere handelingen
de waarheid liefheb,oprecht spreek en belijd en ook de
eer en goede naam van mijn naaste zoveel ik kan verdedig en
bevorder.

Vaderlijke hand in crisis is niet van Wouter Bos

door Ds. W. Kaljouw

In de kredietcrisis is de verleiding groot om hulp te verwachten van overheden die toezicht houden. Maar is er nog iémand met het besef van een 'vaderlijke hand', zoals de catechismus dat klassiek omschrijft?

Wie die hand kent, weet dat in deze crisis het vuur van het eeuwig verlangen naar bezit nog niet is gedoofd. De Franse cultuurfilosoof René Girard heeft veel geschreven over de oorsprong van hebzucht en begeerte. In zijn boek De romantische leugen en de romaneske waarheid vraagt hij aandacht voor de kracht van 'mimese', nabootsing, die de motor is van begeerte. Mensen volgen voorbeelden. Ondanks de roep om authenticiteit en originaliteit willen mensen niet anders zijn dan een ander is en durven zij zich niet buiten hun groep te begeven. Anders zijn is gevaarlijk.

Het zijn niet alleen jongeren die zich onveilig voelen vanwege een ontbrekend merkje aan hun kleding of schoenen. Girard maakt zichtbaar hoe mensen die anders zijn, worden uitgesloten van hulp en waardering van de gemeenschap en zelfs het gevaar lopen van fysieke aantasting. Veiligheid lijkt een bron voor begeerte, omdat het veiliger is om aan de buren gelijk te zijn. Geld lijkt mij in onze samenleving een voorname plaats in te nemen als de grote gelijkmaker.

Geld lijkt het magische middel om in bezit te komen van wat anderen bezitten, om te worden wat een ander is. De priesters van de Mammon zijn graag bereid hierbij hun diensten te verlenen. Dat is de typering die het evangelie geeft van het geld: het is een afgod, het is de Mammon. Aan de Mammon kan geofferd worden, veel vruchten van noeste arbeid, zelfs die van alle vrije tijd. In het reële leven biedt de afgod echter niets, geen gelijkheid en ook geen veiligheid. Een afgod houdt illusies in stand, maar volgens de bergrede, Matteüs 6: 19, zijn ze zelfs niet bestand tegen roest en mot.

Toezicht
Volgens een luid koor van politici is ontbrekend toezicht op de banken de oorzaak van de kredietcrisis. Deze conclusie lijkt zijn rechtvaardiging te vinden in de wijsheid van het alledaagse leven dat hebzucht beperkt moet worden en vlammende begeerte dient te doven voor ze een uitslaande brand veroorzaakt. De vraag is dan wie geschikt is als brandweer. En wie als golfbreker van de hebzucht. In het algemeen wordt Europa als voorbeeld gesteld voor het ongebreidelde Amerikaanse kapitalisme. De politiek stelt strenge regels op. De centrale bank houdt streng toezicht op deze regels. Met deze maatregelen moet het vuur bedwongen blijven.

We zijn er niet. Dat laten politici zien die risico's nemen met geld dat hun is toevertrouwd door de gemeenschap. Dat leert ook de geschiedenis van het socialisme. Zelfs als de staat niet alleen toezicht houdt, maar ook het bezit overneemt, wordt de begeerte niet gedoofd. Begeerte zoekt zijn weg langs de randen van de regels, sterker nog, ook wanneer de politiek de regels opstelt. Want, wiens naam wordt verbonden aan de wet, de verscherping van de wet, het onderzoek naar de toepassing van de wet? Begeerte ontstaat niet alleen als verlangen naar gelijkheid en veiligheid, maar ook vanuit een diepe zucht naar eeuwigheid.

Oliver O'Donovan legt de vinger bij het verlangen naar eeuwigheid in zijn boek The Ways of Judgment . Als mens willen we niet verloren gaan, maar verlangen we naar vereeuwiging, al is het maar via ons nageslacht, via namen gebeiteld in steen aan stadhuizen en in roemruchte rubrieken van historische naslagwerken. Als de financiële crisis iets heeft bereikt, dan is het wel het blootleggen van innerlijke drijfveren.

In Nova zag ik een wethouder die moest toegeven dat geld van de gemeente op een IJslandse bank was geparkeerd. Zijn schaamte was zichtbaar in rode wangen, afgewend hoofd en stotterende zinnen. Voor het Nova publiek moest hij zich verantwoorden over mogelijk verlies van publiek geld. Was het alleen de hoge rente of ook het verlangen naar het onbereikbare, het eeuwige, dat hem die risico's deed nemen en de blos op zijn wangen tevoorschijn riep?

Politiek
Alom wordt de actieve politiek van minister Bos geprezen. Hij wacht niet af tot banken vallen, maar probeert met preventieve maatregelen het financiële systeem overeind te houden. Hij geeft een duidelijk oordeel over de bancaire wereld: niet langer zullen winstcijfers en aandelen de beleidsrichting mogen bepalen, maar het behoud van huizen, pensioenen en inkomen van de gewone burger zal weer voorrang moeten krijgen.

Dit oordeel lijkt winst voor de burger, maar is het vrij van begeerte naar het eeuwige en is het goed voor de gemeenschap? O'Donovan benoemt het oordeel als hét kenmerk van een politieke handeling. Een politieke gezagsdrager velt een oordeel namens een gemeenschap en laat dit uitvoeren via wetgeving en overheidsdienaren. Daarmee wordt de moraal van een gemeenschap zichtbaar. Dat is politiek. O'Donovan wijst erop dat een goed oordeel nooit geblinddoekt gegeven kan worden.

Vrouwe Justitia heeft volgens het logo van de rechtbanken een blinddoek om. Zij streeft naar onpartijdigheid om een eerlijk oordeel te kunnen geven. De politicus heeft echter te luisteren naar de gemeenschap die hij vertegenwoordigt. Met het oog op de gemeenschap oordeelt hij. In zijn oordeel krijgt de moraal van een gemeenschap vorm. Het goede van een oordeel wordt echter niet uitgemaakt door deze gemeenschap. Het goede wordt zichtbaar in het oordeel van de Koning der koningen. Het oordeel van deze koning staat model voor het goede van de gehele schepping, de wereldgemeenschap. Alleen dat oordeel is blijvend en kan voldoen aan het verlangen van de eeuwigheid.

Aan het oordeel van de minister is een crisis voorafgegaan. Wie een beetje thuis is in de taal van de Bijbel weet dat 'crisis' afkomstig is van het Griekse, Bijbelse woord voor oordeel. De crisis van de afgelopen weken openbaarde de hebzucht van bankiers en burgers. Vanuit het geloof in de Koning der koningen kan deze crisis slechts geduid worden als de 'vaderlijke hand' die ingreep.

O'Donovan maakt zich sterk voor het klassieke geloof van Gods regering van deze wereld. De wereld is de gemeenschap waarover God zich ontfermt. Gods politieke handelen is zijn oordeel, een crisis, die test wat goed is. Daarbij wordt het falen van menselijk politiek oordelen zichtbaar. Innerlijke drijfveren worden blootgelegd.

Wie echter van de overheid verwacht dat zij in staat is de golven van de begeerte te breken, houdt geen rekening met de zucht naar eeuwigheid in de politiek. Slechts Gods oordeel kan de eeuwigheid dichterbij brengen. Het wachten is op de volgende crisis.

Ds. W. Kaljouw is hervormd predikant te Nijverdal.

Ned.Dagblad 25-10-08

Voorlopige stemming:

Meerderheid ziet de kredietcrisis als laatste waarschuwing van God tot oproep bekering.

Westerse welvaart is vulkaan die op uitbarsten staat

door Egbert Schuurman

Het gesprek van de dag in New York is de kredietcrisis. Bij de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties, maar ook op straat en in de taxi. Iedereen is ernstig bezorgd, signaleert Egbert Schuurman. Hij roep het Westen op tot zelfkritiek. Er zal meer samenhangend nagedacht moeten worden op wat de oorzaken en de uitwegen zijn uit de vele crises van onze cultuur.

NEW YORK - New York is een stad met acht miljoen inwoners, met Wall Street als het financiële centrum van de wereld. Wolkenkrabbers bepalen het straatbeeld. Als de zon schijnt, moet je echt loodrecht naar de hemel kijken om dat te zien. Alles ligt in de schaduw van glas, staal en beton. In grote delen zie je zelfs geen bomen en vogels. De 'grote stad' is allesbehalve dorpsgewijs gebouwd. Het is allemaal dode materie, met mensen die zich over die materie erg veel zorgen maken. Men hoopt dat er gauw een oplossing gevonden kan voor de financiële crisis. Dan kan het leven weer doorgaan.

Ik ben ongerust, ik geloof niet dat de oplossing gevonden kan worden door diegenen die de problemen hebben veroorzaakt. Ik sta een andere benadering voor. Een meer omvattende, waarbij de achtergronden niet worden verbloemd. Die achtergronden kwamen ook aan de orde in twee preken die we op twee opeenvolgende zondagen van de bekende New Yorkse prediker Tim Keller hoorden over de verloren zoon. Het is niet te ver gezocht om de Westerse cultuur als de verloren zoon te zien, die steeds meer aan lager wal raakt.

Geldt zo'n gelijkenis van Jezus wel voor het Westen? Ik denk het wel. We zullen daartoe wel de kredietcrisis in samenhang met de grondstoffencrisis, de energiecrisis, de voedselcrisis, de klimaatcrisis en de milieucrisis moeten zien. Uit alles blijkt dat rentmeesterschap is veronachtzaamd. Het roofdierkapitalisme - de term is van de Duitse oud-kanselier Helmut Schmidt - heeft zijn ware aard laten zien. Het is ontstellend dat het financiële systeem - de bankwereld, zeker nu alle banken van de wereld met elkaar te maken hebben - het in hem gestelde vertrouwen zo ernstig heeft geschonden. Dat komt ervan als men geld wil binnen halen, als er geen echte verdienende prestaties tegenover staan.

Wanproducten

Banken zijn in plaats van geldscheppende, geldvernietigende instellingen geworden, zegt de Nederlandse econoom en bankier Herman Wijffels. En terecht. Ook de toezichthouders treft blaam omdat ze bancaire wanproducten niet op tijd hebben geweerd. Jammer genoeg hadden ook zij te weinig in de gaten dat geldzucht als groot kwaad, zeker in een liberale wereldeconomie, meer in de gaten gehouden had moeten worden.

Het is nu hoog tijd de huidige economische ontwikkeling, gebaseerd op wetenschap en technologie, kritisch te beschouwen. In confrontatie met wereldproblemen - zoals de gespletenheid tussen rijk en arm op de wereld, de dreigende gevolgen van klimaatverandering, de toenemende polarisering tussen verschillende culturen met dreiging van grootschalige botsingen en de dreiging van gebruik van afschuwelijke kernwapens of een onbedoeld ongeluk daarmee, het gebruik van eindige grondstoffen, enz. - is de grote vraag vanuit welke ethiek de technisch-economische ontwikkeling wordt bevorderd.

Kijken we naar de achterliggende motieven, dan zien we dat het Westen sinds de tijd van de Verlichting door twee idealen wordt beheerst. Het ideaal van de vrijheid en het ideaal van de technisch-economische beheersing en ontwikkeling. Daarmee is ontzettend veel bereikt in materiële zin. Maar duidelijk wordt met de loop van de tijd dat de beide idealen ethisch gezien een te beperkte inkadering hebben gekregen.

Het lijkt er op dat de cultuur opgaat in een ontwikkeling van de werkelijkheid als alleen materiële werkelijkheid. De Westerse cultuur is meer en meer blind geraakt voor de niet-materiële dimensies van het bestaan. Daaronder lijden de mens, de samenleving, het milieu en de natuur. Maar daardoor worden ook spanningen tussen culturen opgeroepen die sinds de globalisering iedereen aangaan. De komende economische crisis en het internationaal terrorisme zijn daarvan afschrikwekkende tekenen.

Zelfkritiek

Naast daadwerkelijke bestrijding van het terrorisme dient de Westerse cultuur ook meer ruimte te laten voor zelfkritiek, voor kritiek op de eigen cultuur. Dat is een bijzonder schaars goed. Het betekent dat we ons de vraag moeten stellen of wij met industrialisatie, kapitalisme en economisch liberalisme vanuit het Westen onder aanvoering van Amerika de wereld over gegaan zijn zonder een voldoend moreel kompas.

De geest van het Westen is weliswaar in staat de technologie te ontwikkelen en op een hoger plan te brengen en grote economische successen te verwezenlijken, maar hij kan de hogere zaken in het leven niet bevatten omdat het hem ontbreekt aan spiritualiteit. De Westerse cultuur is de geestloze, oppervlakkige, materialistische cultuur van technische overmoed, machtswellust en hebzucht. Het ideaal van ongekende materiële welvaart mag dan deels vervuld zijn, tevens is duidelijk geworden dat dit ten koste gaat van de menselijke vrijheid, van het leefmilieu, en dat wij ons met de welvaart op een vulkaan bevinden, die op uitbarsten staat. De ongeremde wetenschappelijk-technische dynamiek tergt natuurlijke, ecologische, energetische, sociale grenzen en sinds kort ook financiële grenzen, waardoor botsingen ontstaan, die bij gebrek aan voldoende concrete uitwegen voor de spanningen ook razendsnel in conflicten kunnen uitmonden. Misschien is het juist nu wel hoog tijd voor een minder amechtige samenleving, minder consumptie van schadelijke rommel, minder groei, minder macht voor op afstand opererende geldwolven, meer aandacht voor zaken die werkelijk bepalend zijn voor het dagelijks leven in 'Main Street'.

Europa

Een stap dichter bij huis is ook nodig. De ongeremde technisch-economische ontwikkeling is ook de achterliggende oorzaak van de crisissfeer in Europa. Het is (niet meer) vanzelfsprekend welke kant we met Europa op moeten. En in die verschillen speelt de taxatie van vooral de recente geestesgeschiedenis van Europa een grote rol. Dat was aan de orde bij het referendum in 2005 over het Europees grondwettelijk verdrag van 2004. Ook de discussie over het ontwerp-Wijzigingsverdrag van 2007 wordt erdoor beheerst.

Deze gebeurtenissen hebben de crisis in Europa niet veroorzaakt, maar die zichtbaar gemaakt. Over de achtergronden daarvan moet gediscussieerd worden. De materiële waarden van techniek en economie zijn zo overheersend dat Europa daarmee steeds meer in het slop raakt. We moeten niet suggereren dat het economisch, sociaal en cultureel project van Europa - met wat aanpassingen - wel gezamenlijk en gemakkelijk te realiseren zal zijn.

Er zal meer samenhangend gereflecteerd dienen te worden op wat de oorzaken en de uitwegen zijn uit de vele crises van onze cultuur. De vroegere Belgische premier Guy Verhoffstadt heeft al eens gepleit voor een wereldwijde discussie over de ethiek van de cultuur. Hij deed die suggestie in confrontatie met de antiglobalisten. De theoloog Hans Küng pleit er al lange tijd voor te komen tot een wereldethos in wetenschap en politiek: 'a global ethics'. Ook wereldwijde organisaties van kerken hebben rapporten uitgebracht met kritiek op de ontwikkeling van de Westerse cultuur.

Overheersende macht moet plaats maken voor dienstbare macht in het perspectief van wereldwijde gerechtigheid. Voedsel- en energieproblemen, klimaatswijziging, zeespiegelstijging, verschuiving van klimaatgordels, verstoring van ecologische systemen, verlies van biodiversiteit, nieuwe tropische ziekten, levenbedreigende ontwikkelingen doen een appel op een verandering in de cultuurgezindheid.

Met de technisch-economische ontwikkeling moet de eenheid in de menselijke maatschappij weerspiegeld worden in harmonie, tot uitdrukking komend in rechtvaardigheid, gelijkheid, solidariteit, zorg voor natuur en milieu, garanties voor toekomstige generaties, bescherming van alles wat leeft, echte duurzaamheid. Er zijn wat dat betreft, in plaats van tijdelijke aanpassingen, niet minder dan zeer grondige hervormingen nodig.

Prof. dr. ir. E. Schuurman is emeritus hoogleraar Reformatorische Wijsbegeerte. Hij is fractievoorzitter van de ChristenUnie in de Eerste Kamer. Als afgevaardigde van de Eerste Kamer bezocht hij vorige week de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties in New York.

Ned.Dagblad 31-10-08