door onze redacteur Jan van Benthem

Groot enthousiasme en grote bezorgdheid voerden de boventoon nadat president Obama het stamcelbesluit van Bush ongedaan gemaakt had. Een doorbraak voor de wetenschap, juichten voorstanders; een hellend vlak vrezen, tegenstanders. Weinigen zagen de werkelijke boodschap van Obama: de huidige hypocriete situatie moet worden vervangen door strikte ethische richtlijnen.



Het was of een historische mijlpaal werd gepasseerd. In een stampvolle Oval Office zette Barack Obama zijn handtekening onder het presidentieel besluit waarmee hij de beperkingen op de federale financiering van stamcelonderzoek van zijn voorganger ongedaan maakte.

De beelden gingen de wereld rond, alsof vanaf nu in de VS eindelijk weer onderzoek mogelijk wordt nadat de regering Bush ,,de wetenschap had geofferd aan een religieus ideaal van moraliteit'', zoals de libertijnse commentator Sarah Wildman het omschreef.

In Nederland zag de NRC het in een hoofdredactioneel commentaar als aanleiding om ook in Nederland de 'handicap' waarmee ,,wetenschappers op dit gebied om politiek-religieuze redenen zijn opgezadeld'', aan de kant te schuiven. ,,Stamcellen mogen weer'', kopte Trouw .

Aan de andere kant was er soms woeste kritiek. In de Washington Post , doorgaans niet het toonbeeld van conservatisme, haalde columnist Michael Gerson hard uit naar Obama die degenen ,,die het niet met zijn 'prokeuze-agenda' eens zijn, hardhandig aan de kant schuift''. De wetenschappers, zo fulmineerde hij, kunnen nu ,,handelen volgens het vulgaire utilitarisme van hun sociale kliek - het geloof dat sommige menselijke levens kunnen worden geplant, geplukt en verwerkt voor het welzijn van anderen.''

Niet geluisterd
Geen van beide kampen heeft goed gekeken en geluisterd. Om te beginnen, stamcelonderzoek was in de VS niet verboden. De ruimte voor het onderzoek is per staat geregeld. In bijvoorbeeld Californië mogen embryo's zelfs speciaal voor dit doel worden gekloond, terwijl in sommige andere staten stamcelonderzoek volledig is verboden.

De federale overheid (Washington) mocht na een besluit van het Congres, sinds 1996 al geen geld meer geven aan onderzoek waarvoor embryo's zouden worden 'gemaakt' of juist vernietigd bij het 'oogsten' van de stamcellen, zoals in Californië is toegestaan.

Dit besluit staat bekend als het 'Dickey-Wicker Amendement' en is na 1996 ieder jaar weer door het Congres bevestigd. Daar verandert het huidige besluit van president Obama niets aan, hoewel het wel een stimulans kan zijn voor voorstanders van 'vrij onderzoek' om te proberen het amendement van tafel te krijgen.

Oost-Indisch doof
Deze ideologische gedrevenheid verklaart het gejuich na de handtekening van Obama en de Oost-Indische doofheid voor wat hij daarna te zeggen had. Want president Obama heeft niet zomaar de bezwaren van vooral rooms-katholieken en evangelischen aan de kant geschoven. Hij liet doorschemeren dat het besluit hem als 'gelovig man' moeilijk gevallen was en hij onderstreepte dat ,,veel bedachtzame en fatsoenlijke mensen grote moeite hebben met, of sterk tegen dit onderzoek zijn''. Embryonaal stamcelonderzoek kan daarom in de ogen van Obama alleen als het gericht is op het verlichten van menselijk lijden en daarom gaf hij in een memorandum opdracht aan het nationale instituut voor volksgezondheid om binnen vier maanden met 'strikte ethische richtlijnen' voor het onderzoek te komen.

Misschien komt daarmee een einde aan wat in feite een hypocriete situatie is. Hoewel er geen overheidsgeld uit Washington mocht gaan naar onderzoek op stamcellijnen die na augustus 2001 waren opgezet, was het wel mogelijk subsidie te krijgen voor onderzoek op oudere stamcel-lijnen.

Dat was niet echt een principieel besluit te noemen, het was op z'n best een compromis. Dit gaat ook nog door, zij het dat er nu ook embryonale stamcellijnen mogen worden gebruikt van na augustus 2001. Maar die moeten wel door anderen zijn opgezet, met private financiering of subsidie van een deelstaat. Anders gezegd: het besluit van Obama heeft alleen de datum waarop de cellijnen moesten bestaan, weggehaald, zoals voorstanders van geheel vrij onderzoek teleurgesteld constateren.

Ethische stamcel
Waar de voorstanders van embryonaal stamcelonderzoek ook liever niet over praten, is de stimulans die het besluit van Bush destijds heeft betekend voor het onderzoek naar 'ethische stamcellen'. Dit zijn stamcellen die worden verkregen door het 'terugdifferentiëren' van volwassen cellen, zoals huidcellen van de patiënt zelf.

Door specifieke behandeling worden deze cellen als het ware teruggebracht naar hun beginstaat als stamcel.

In dit onderzoek zijn de afgelopen twee jaren enkele grote doorbraken bereikt, in Engeland, Canada, Japan en ook de VS. De 'vader van de kloontechniek' Ian Wilmut, bekend van het gekloonde schaap Dolly, heeft in 2007 het embryonale stamcel-onderzoek daarom de rug toegekeerd om zich te wijden aan de methode die dat jaar door de Japanse onderzoeker Shinya Yamanaka is ontdekt om volwassen cellen weer terug te brengen tot stamcellen.

Yamanaka, uit het Japanse Kyoto, had al eerder het embryonale stamcelonderzoek om ethische redenen de rug toegekeerd. Op bezoek bij een vriend, die in een kliniek voor vruchtbaarheidsbehandelingen werkte, keek hij door een microscoop naar een van de embryo's die daar werden bewaard. ,,Toen ik het embryo zag, realiseerde ik me ineens dat er maar zo'n klein verschil was tussen dit en mijn dochters'', vertelde Yamanaka in 2007 aan de New York Times . ,,Ik dacht: we kunnen niet doorgaan met het vernietigen van embryo's voor ons onderzoek. Er moet een andere manier zijn.'' Die manier vond hij pas na acht jaar van hard werken, maar heeft zoveel potentie dat de Amerikaanse ontdekker van menselijke embryonale stamcellen, James Thomson, zelfs heeft voorspeld dat ,,over een decennium het onderzoek van nu, waarbij menselijke embryo's worden gebruikt, niet meer zal zijn dan een historische voetnoot''.

Welke richting wil Obama nu opgaan? Hij was daar in zijn toespraak niet helemaal duidelijk over, hoewel hij waarschuwde voor overdreven verwachtingen van het embryonale stamcelonderzoek.

Veelzeggender maar helaas door weinig of geen media opgemerkt, was zijn stille aanwijzing. Te gast bij de ondertekenings-ceremonie was Shinya Yamanaka, symbool van de 'ethische stamcel'. Hopelijk weet Obama de gedrevenen in zijn partij voor het embryonaal stamcelonderzoek ook te overtuigen van de waarde van dat onderzoek waarbij het 'creëren' en het vernietigen van embryo's kan worden afgeschaft.

Ned.Dagblad 17-03-09