door Johan Graafland

Banken hoeven geen schuld te bekennen voor de kredietcrisis zei Rabobank-topman Bert Heemskerk dinsdag tijdens een lezing op de Universiteit van Tilburg. ,,Iedereen deed mee aan dit spel.'' Professor Graafland mist de ethiek bij Heemskerk.

Laten wij eens naar de ethische kant van Heemskerk's verhaal kijken. Hij vindt dat de ethiek moet terugkeren in het bankieren. Maar wat bedoelt hij daar nu precies mee? Waar gaat het in zijn verhaal nu over ethiek? Institutionele maatregelen treffen, ja, dat is ethisch verantwoord. Niet teveel garanties bieden bij een nationaal hypotheekgarantiestelsel om moral hazard te voorkomen, dat is ook ethiek. Marktpartijen moeten leren om met risico om te gaan.

Maar dat is ethiek die betrekking heeft op instituties. Dat is heel belangrijk, misschien wel doorslaggevend. Maar is daarmee alles gezegd? Waar zit de persoonlijke ethiek, die van Heemskerk zelf en zijn collega's in het verhaal?

Dat komt al meer in beeld als Heemskerk het over de gespannen verhouding heeft tussen eisen van beursaandeelhouders en een solide bankwezen. Ik proef hier iets van Calvijns zorg, waar ik recent een artikel over geschreven heb in verband met de kredietcrisis.

Morele gevaren
Calvijn stelt hij dat het niet geoorloofd is om van 'geldschieter' je beroep te maken. Hij acht de morele gevaren daarvan te groot. Ieder die zijn beroep ervan maakt, door bijvoorbeeld een bank op te richten, dreigt een rover te worden. Ja, ja. Misschien moeten wij zeggen dat dat niet meer past binnen de huidige economische verhoudingen, maar geldt dat ook voor zijn waarschuwing dat het beroep van bankier corrumpeert. Is dat niet nog steeds actueel? Dat blijkt wel uit het feit dat de bonuscultuur in het bankwezen uit de hand gelopen is. Heemskerk mijdt dit onderwerp. Ik begrijp dat hij zijn collega's niet af wil vallen, maar is dat ook niet een van de oorzaken van het feit dat de fixatie te veel op kortetermijnrendement lag? Wat vindt Heemskerk eigenlijk van de bonuscultuur? Ik denk dat ook hier Calvijns analyse verhelderend is. Hij trekt een vergelijking tussen hebzucht en alcoholverslaving. Net zoals alcoholverslaafden keuzes maken die hen niet verlichten en hun werkelijke natuurlijke behoeften dienen, zo ook wanneer hebzucht het hart van mensen in beslag neemt.

De riante bonussen lijken inderdaad benevelend te hebben gewerkt en bankiers tot onverantwoorde risico's hebben aangezet. Dit heeft geleid tot grote schade aan andere belanghebbenden en de samenleving als geheel. Juist in deze sector is betrouwbaarheid een van de belangrijkste deugden en dat laat zich moeilijk combineren met hebzucht. Overigens las ik enkele dagen geleden in de krant dat de voormalig topman van Fortis afziet van zijn riante bonus. Gelukkig maar. Dat zou erop kunnen duiden dat het zelfreinigend vermogen toch nog gaat functioneren in het bankwezen.

Persoonlijke ethiek
Nu gaat deze kritiek goeddeels voorbij aan de Rabobank. Ik weet niet hoe groot de bonus is van de heer Heemskerk, want de Rabobank is geen beursgenoteerd bedrijf. Een interessante vraag is wat Heemskerks zorg over het aandeelhoudersmodel, dat ik deel, voor implicaties heeft voor ABN Amro. Zou dat bijvoorbeeld betekenen dat minister Bos ABN Amro te zijner tijd maar niet naar de beurs moet brengen? Interessante gedachte.

Ik zei het al, het element van persoonlijke ethiek mis ik nog een beetje in Heemskerks verhaal. Eerlijk is eerlijk, hij geeft fouten toe. Bankiers maakten het mogelijk dat de wereld boven zijn stand leefde. Subprime hypotheken werden verkeerd ingeschat. Toch lijkt de boventoon te liggen bij het feit dat de verantwoordelijkheid niet alleen bij banken lag. Bij alle partijen heeft hebzucht een rol gespeeld. Ja, dat is waar. Maar een ieder moet om te beginnen zijn eigen falen serieus nemen. Het woord schuld mag daarbij best vallen. Wat denkt Rabobank te doen aan de eigen hebzucht? Daarnaast ook andere ondeugden: onzorgvuldig risicobeheer is roekeloosheid en als een ondeugd aan te rekenen.

Wat de kredietcrisis mijns inziens leert, is dat wij allemaal bescheiden moeten zijn. Het kan enorm uit de hand lopen. Heemskerk sluit echter af met een lijst van goede zaken die Rabobank doet. De bank staat bekend om zijn maatschappelijk verantwoord ondernemingsbeleid en dat is terecht. Inderdaad, wij moeten ons niet de put in praten. Toch blijft één vraag knagen.

Veel bedrijven die in het verleden bekend stonden om hun verantwoorde beleid, bleken ook een verborgen zwarte kant te hebben. Ahold, Shell, Enron. Het geld moet blijkbaar toch ook verdiend worden. Je vraagt je wel eens af: waar zit bij Rabobank de zwarte kant? Of kent Rabobank die niet?

Prof. dr. J. J. Graafland is gespecialiseerd in filosofie van de economie (waaronder de ethiek van de markt) en bedrijfsethiek (waaronder maatschappelijk verantwoord ondernemen).

Ned.Dagblad 04-12-08