door Johan Bakker
De zondag overleden Russische schrijver en Nobelprijswinnaar Alexandr Solzjenitsyn (89) had scherpe kritiek op zowel communisme als liberalisme. Beide leverden Rusland uit aan het verval, meende hij.
MOSKOU - Toen eind jaren tachtig het communisme in Rusland plaatsmaakte voor meer openheid en vrijheid, werd Alexandr Solzjenitsyn als een ware verlosser in zijn vaderland onthaald. Na zijn aanvankelijke vreugde over de politieke ontwikkelingen, volgde echter snel nieuwe kritiek.

In plaats van terug te keren naar de christelijke glorietijd zoals Rusland die had gekend in de negentiende eeuw, had het volk slechts de negatieve elementen van het liberalisme overgenomen. ,,Corrupte en decadente materialisten delen in het nieuwe Rusland de lakens uit,'' schreef Solzjenitsyn in zijn laatste boek De ineenstorting van Rusland (2007). Hij noemde het moderne Rusland een ,,neoheidens land dat in een diepe geestelijke crisis'' was geraakt.

In Rusland is gisteren met grote verslagenheid gereageerd op het overlijden van de Russische schrijver en Nobelprijswinnaar afgelopen zondag. Politieke en geestelijke leiders prezen zijn kritische kijk op de misstanden in de voormalige Sovjet-Unie.

De Russische premier en oud-president Vladimir Putin noemde het overlijden van Solz-jenitsyn ,,een zwaar verlies'' voor Rusland. Volgens de voormalige Sovjetleider Michael Gorbatsjov zijn de Russen de schrijver veel verschuldigd. De dissidente schrijver overleed volgens zijn zoon zondagavond aan een hartverlamming. ,,Hij had de hele dag normaal gewerkt. 's Avonds ging zijn gezondheid snel achteruit. Hij heeft niet lang geleden.'' Het lichaam van Solzjenitsyn is inmiddels overgebracht naar de Academie voor Wetenschappen in Rusland, waar later vandaag een afscheidsceremonie plaatsvindt. De begrafenis is morgen op de begraafplaats van het Donskoïklooster in Moskou.

De invloed die Alexandr Solzjenitsyn op Rusland had, toont de macht van het geschreven woord. Literatuur kan de wereld veranderen, al ligt het belang van Solzjenitsyns oeuvre eerder in de inhoud dan in de vorm. Nog vóór het verschijnen van zijn bekendste werk De Goelag-archipel
(1973) herkende het Nobelprijscomité de grootsheid van boeken als Een dag uit het leven van Ivan Denisovitsj (1962) en Kankerpaviljoen (1968).

Voor miljoenen mensen waren de boeken van Alexandr Isajevitsj Solzjenitsyn een openbaring van de donkerste kanten van het Sovjetregime. Sinds de publicatie van zijn eerste roman bleef de schrijver tientallen jaren een van de bekendste en meest gelezen critici van het communistische regime. Solzjenitsyn schreef zijn bijna 1900 pagina's dikke Goelag-archipel terwijl hij zich schuilhield voor de communistische machthebbers. Op telkens nieuwe onderduikadressen produceerde hij fragmenten die hij vervolgens aan medeplichtigen meegaf. Dat de schrijver zijn boek nooit als één geheel heeft gezien, verklaart wellicht de wat gebrekkige samenhang. Hoewel het boek taaie passages bevat, overtuigt het vanwege de urgentie waarmee het is geschreven. Voor wis- en natuurkundige Solzjenitsyn stond er wérkelijk iets op het spel. Het boek gaat over de geheime strafkampen van Stalin die als onzichtbare eilanden van de Beringzee tot aan de Bosporus lagen uitgestrekt.

In 1944 werd Solzjenitsyn, destijds kapitein in het Sovjetleger, tijdens de strijd tegen de Duitsers gearresteerd. Hij had zich in verschillende brieven kritisch uitgelaten over de manier van oorlogvoeren, maar ook over de persoon van Stalin. Hij kwam terecht in de beruchte Goelagkampen en nam daar het besluit te getuigen over de verschrikkingen als hij die hel zou overleven. Het is niet eenvoudig De Goelag-archipel in enkele zinnen samen te vatten. Solzjenitsyn was zowel een scherp observator in het grote als in het geringe. Hij doorzag het falen van het communistische systeem, maar had ook oog voor alledaags leed op microniveau. Ieder mens reageert anders in moeilijke omstandigheden waar de dood voortdurend op de loer ligt. ,,Maar,'' schrijft Solzjenitsyn: ,,geen enkel kamp kan diegenen verpesten die een solide kern hebben.''

De Goelag-archipel is ook een profetisch boek. Het eindigt met de hoopvolle zin: ,,Spoedig zal in Rusland het tijdperk van de glasnost aanbreken.''

Luis in de pels
Het eerste deel van De Goelag-archipel verscheen in 1974 in Parijs, waarna vele vertalingen volgden. De Kremlinautoriteiten durfden de Nobelprijswinnaar niet te arresteren. Uiteindelijk zette het Politbureau hun lastige luis in de pels het land uit. Hij vestigde zich vervolgens in Amerika. De Sovjetcriticus werd overigens niet door iedereen in het Westen met open armen ontvangen. In links-intellectuele kringen reageerde men sceptisch op de geschriften van de ,,ongenuanceerde radicaal''.

Toen Solzjenitsyn in 1994 terugkeerde naar Rusland, maakte de vreugde over de ineenstorting van het communisme al snel plaats voor nieuwe teleurstelling. Rusland nam de schadelijke invloeden van het liberalisme over, constateerde hij. ,,Zowel de liberalen als de communisten hebben God de rug toegekeerd en hebben Rusland uitgeleverd aan het verval. Rusland verkeert in nog grotere staat van ontreddering dan toen ik het verliet,,, aldus een verbitterde Solzjenitsyn. Met name Boris Jeltsin was volgens de schrijver schuldig aan de crisis, omdat deze de ziel van Rusland had verkocht aan de duivel van de marktideologie. Maar niet alleen het kapitalisme is boosdoener: ,,De intelligentsia proberen het orthodoxe geloof als een achterlijke godsdienst af te schilderen.''

Ondanks alles bleef Solzjenitsyn geloven in Rusland als het beloofde land. Zijn rotsvaste vertrouwen in de terugkeer van de orthodoxe gloriejaren maakte hem tot op het laatst van zijn leven strijdbaar. Solzjenitsyn nam afstand van de gedachte dat de mens de hemel op aarde kan scheppen. Uiteindelijk beschouwde hij God als hoogste scheidsrechter in het drama van het menselijk leven.

Despoot
Opmerkelijk genoeg was Solzjenitsyn mild over het bewind van Putin. Het ruggengraatloze Russische volk had volgens hem een gematigd despoot nodig om weer in het gareel te komen. Vorig jaar ontving Alexandr Solzjenitsyn uit handen van Putin een eremedaille voor zijn levenswerk. Vanwege de broze gezondheid van de schrijver zocht de Russische president hem toen thuis op. Het was een ontmoeting met veel symboliek. Een voormalig KGB-agent bracht hulde aan een oude dissident; een beter bewijs voor de kracht van literatuur is niet te geven.

Ned.Dagblad 05-08-08