DEN HAAG - De grote vis is gevangen: Radovan Karadzic is opgepakt. De Serviër wordt gezien als een nietsontziende nationalist met grootheiswaanzin. Hij was verantwoordelijk voor de dood van talloze Bosniërs in Srebrenica. Karadzic heeft dat jarenlang ontkend, terwijl hij in de anonimiteit teruggreep op zijn oude werkzaamheden: schrijven en mensen beter maken.
Radovan Karadzic werd in 1945 geboren in Petnijca, een dorp in het Durmitormassief (Montenegro). Het ouderlijk huis was weinig meer dan een stenen schuur, die hij met zijn ouders en vier broers en zussen moest delen. Zijn vader was Servisch nationalist geweest. Hij overleefde een executie door partizanen, door zich onder een stapel lijken voor dood te houden.

Op 15-jarige leeftijd ging Radovan in Sarajevo wonen, waar hij later medicijnen ging studeren. Hij werd huisarts en vervolgens psychiater. Hij leefde tussen en met Kroaten en moslims.

In zijn vrije tijd schreef hij gedichten. Hoewel die Servisch-patriottische trekken vertoonden, merkte niemand iets van zijn ultra-nationalistische inborst. Tot hij zich met politiek en geld ging inlaten. Hij drong door tot de top van de communistische partij, die beheerst werd door Serviërs. In 1990 richtte hij de nationalistische Servische Democratische Partij (SDS) op en werd prompt voorzitter. In 1991, toen de burgeroorlog op de Balkan begon, waarschuwde Karadzic dat de moslims zouden worden ,,vernietigd''.

Op 5 januari 1992 benoemde hij zichzelf tot president van de Bosnische Serviërs. Hij had maar één doel: afscheiding van Bosnië en vereniging met Servië en Montenegro. Hij genoot lange tijd de onvoorwaardelijke steun van de toenmalige Servische president Milosevic, maar Karadzic' aanhoudende weigering in te stemmen met welk vredesvoorstel ook, maar leidde tot een breuk.

Beloften deed Karadzic genoeg, maar hij kwam er even gemakkelijk van terug. Zijn uitspraken waren zo vaak duidelijk onwaar, dat sommigen hem een ,,pathologisch leugenaar'' of een ,,praktizerend psychopaat'' noemden. Toch was het beeld dat hij schetste consequent: dat van de Serviërs als slachtoffer van de godsdienstige oorlog van de moslims. De buitenwereld had er weinig begrip voor, maar het stuwde zijn populariteit in eigen gelederen op tot grote hoogte.

Zuivering
In nauwe samenwerking met zijn legercommandant Ratko Mladic (ook aangeklaagd wegens oorlogsmisdrijven) begon hij een etnische zuivering van 'zijn' deel van het land. Tijdens de val van Srebrenica, een moslim-enclave die door Nederlandse blauwhelmen werd 'beschermd', werden in juli 1995 duizenden moslimmannen en -jongens gedood.

Nadat president Slobodan Milosevic van Servië in november 1995 mede namens Karadzic de Akkoorden van Dayton had ondertekend, waarmee de burgeroorlog in Bosnië ten einde kwam, moest Karadzic als politiek leider van de Bosnische Serviërs het veld ruimen. Toch bleef hij nog maanden de sterke man in de Republika Srpska.

Zijn macht begon pas af te brokkelen nadat zijn partij in november 1997 de vervroegde verkiezingen had verloren. In januari van het jaar daarop werd uiteindelijk het gematigde kabinet-Dodik gevormd, dat steeds meer greep kreeg op het land.

Ook binnen de SDS nam Karadzic' invloed af. Dat leidde eind 2000 tot de belofte van de ultranationalisten, te gaan samenwerken met het Joegoslaviëtribunaal. In mei 2001 kondigde het Centraal Comité van de regeringspartij SDS aan dat het lidmaatschap van Karadzic was verlopen, ,,omdat hij niet meer aan partijactiviteiten deelneemt''.

Toen zijn vroegere aanhangers hem ervan beschuldigden een extremist te zijn die hen in een internationaal isolement had gestort, trok hij zich terug in Pale, in het Servische deel van Bosnië, dat hij zelf tot Republika Srpska had uitgeroepen. Wanneer de grond hem te heet onder de voeten werd, week hij uit naar andere schuilplaatsen waar hij kon rekenen op steun van de radicaal nationalistische bevolking en op zijn zwaar bewapende lijfwacht. Zo bleef Karadzic buiten schot, ook al omdat niemand van de internationale troepenmacht in Bosnië bereid was eigen bloed te offeren voor zijn aanhouding.

Ontkenning
In 1992 begon hij de 'noodzaak van etnische zuiverheid' te belijden. Maar van de verwoestende uitwerking van de haatcampagnes wilde hij niets weten. Of het ging om het bestaan van concentratiekampen, aanvallen op Sarajevo, de vernietiging van de moslimenclaves Gorazde en Zepa, massale verkrachtingen of de moord op duizenden moslims in Srebrenica, Karadzic wierp alle schuld van zich.

Hij verkondigde dat de hele wereld tegen de Serviërs was, dat de Amerikanen een anti-Servische propagandacampagne voerden en dat de moslims hun eigen burgers bestookten om de sympathie van de wereld te winnen. Voor zover er misdaden waren gepleegd, dan door burgers onderling of door ongeregelde troepen die hij niet in de hand had.

Mensen uit zijn omgeving menen dat de altijd arme Karadzic zelfvertrouwen ontleende aan het geld dat hij kreeg door zijn werk als psychiater en aan zijn huwelijk met de rijke Ljiljana Zelen. Het maakte hem ook hebzuchtig. Ooit zat hij negen maanden vast voor het betalen van steekpenningen voor de bouw van een kippenboerderij. Ook zou hij recepten hebben verkocht en valse diagnoses hebben gesteld om mensen verzekeringsgeld of pensioenen te laten opstrijken. Een oud-collega van Karadzic meende dat hij aan grootheidswaanzin leed. Wie dreigt anders met een Derde Wereldoorlog van de Serviërs tegen de rest van de mensheid?

Zijn houding tegenover het Joegoslaviëtribunaal paste in dit gedrag. Karadzic erkende het tribunaal niet, maar stuurde in 1996 wel advocaten naar Den Haag om hoorzittingen over zijn zaak bij te wonen. Diverse malen werd bericht dat hij onderhandelde over zijn overgave. Zelf ontkende hij dat in een kranteninterview. Tegelijk gaf hij te kennen aan zijn biografie te werken. Hij verwachtte bovendien een nominatie voor de Nobelprijs voor de Vrede.

Vrij
Ondanks een arrestatiebevel tegen hem en een vindersloon van vijf miljoen dollar reisde Karadzic relatief vrij rond. Geregeld maakte de pers melding van zijn aanwezigheid op verschillende plekken in voormalig-Joegoslavië. Hij was bij de doop van zijn kleinzoon in Pale en bezocht zijn zieke moeder in Montenegro. Twee keer per maand ontmoette hij zijn vrouw in Celebici.

Hij werkte als arts en bleef schrijven. Zo heeft hij onder een schuilnaam meegewerkt aan de medische publicatie Zdrav zivot (Het Gezonde Leven). Hij schreef onder het pseudoniem Dragan Dabic voor het blad. In Belgrado doen ook geruchten de ronde dat Karadzic als psychiater lezingen heeft gegeven over medisch-psychiatrische zaken.

Als schrijver en dichter deed de inmiddels 63-jarige Karadzic al eerder van zich horen. Hij schreef meer dan twintig boeken zoals het in 2004 in Servië met een literaire prijs bekroonde werk Wonderbaarlijke kronieken van de nacht.

Medio 2004 ging het gerucht dat Karadzic ernstig ziek was. Hij moest geopereerd worden en zou dus makkelijk te arresteren zijn. Er gebeurde echter niets. Volgens westerse inlichtingendiensten werden acties om hem aan te houden diverse malen op het laatste moment afgeblazen. ,,Het probleem is dat we hem levend in handen wilden krijgen'', aldus een betrokkene. ,,Wij wilden dat hij in Den Haag terecht zou staan.''

Ned.Dagblad 23-07-08