door onze redacteur Gerard Beverdam

Bas van der Vlies probeert er laconiek over te doen, maar eigenlijk gaf hij Wouter Bos geen antwoord toen deze de SGP-leider bekritiseerde om zijn reactie op Fitna, de film van Geert Wilders. Van der Vlies kan daar ook nauwelijks op antwoorden, zo stellen kenners van de reformatorische wereld vast. De SGP zit immers klem tussen verschillende groepen in de eigen achterban, die onderling twisten over de vraag welke positie de partij ten opzichte van de islam moet innemen. ,,Wil de SGP hier uitkomen, dan moet ze artikel 36 loslaten.''
GOUDA - Historicus Ton van der Schans heeft wel een beetje met Bas van der Vlies te doen. ,,Het denken over de islam is een voorbeeld van een kwestie waarbij de partij tussen verschillende flanken wordt vermorzeld'', zegt Van der Schans, die jarenlang raadslid en wethouder voor de SGP in zijn woonplaats Bodegraven was. Volgens hem worstelen de staatkundig-gereformeerden met het denken over de rechtsstaat. Zo is er binnen de SGP een, volgens Van der Schans slinkende groep die vindt dat artikel 36 van de Nederlandse geloofsbelijdenis - over de overheid die de valse godsdienst moet weren - een strikte toepassing behoeft. De SGP zou die lijn in de politiek moeten vasthouden. ,,In deze groep is er geen sprake van islamhaat, maar is men er diep van overtuigd dat de overheid er is om het christendom te bevorderen en de valse godsdienst te weren. Zij vinden dat de SGP is verwaterd, doordat de partij zich niet in dit opzicht profileert'', vertelt Van der Schans.

Tegelijk is er een grote groep SGP-stemmers die volgens de historicus niet zozeer principieel wordt gedreven vanuit artikel 36, maar meer vanuit angst voor de islam. Hierin zie je het zuildenken terug, meent Van der Schans. Ook onder jongeren ziet hij dit terug. ,,Ze vormen een eigen groep, terwijl ze bij wijze van spreken in de drankkeet zitten. Ze creëren een gezamenlijke vijand, en moslims zijn daarbij een makkelijk slachtoffer.'' Dit 'onderbuikgevoel', benadrukt Van der Schans, is in de samenleving veel breder aanwezig. Maar doordat reformatorische kinderen vaak naar eigen scholen gaan, leren ze minder met allochtonen om te gaan. Het onderbuikgevoel kan daardoor worden versterkt.

Weinig respect
Neem nu de Amersfoortse Johannes Calvijnschool, een reformatorische basisschool. Twee weken geleden kwamen een groep ouders en de schoolleiding bij elkaar om onder meer over 'burgerschap' te praten. ,,De ouders waren het eens over het feit dat er in onze kringen (de reformatorische zuil, red.) weinig respect is voor het geloof van anderen, en daarom ook vaak voor andere mensen'', zo staat in het verslag te lezen. De ouders waren sterk verdeeld over de vraag of er een imam kan worden uitgenodigd om iets over de islam te vertellen. Sommigen vonden het een goed idee, maar voor de meeste ouders ging dit voorstel te ver. De conclusie van het gesprek was dat de ontmoeting met andersdenkenden niet zozeer om godsdienstige verschillen hoeft te draaien, maar om ,,het goed omgaan met elkaar''. Ontmoeting dus.

Het is een compromis dat door SGP-leider Bas van der Vlies bedacht zou kunnen zijn. Hij is er bedreven in, zegt de Edese godsdienstsocioloog Wim Dekker. ,,Ik denk dat hij net zoveel tijd besteedt aan intern als aan extern crisismanagement. Hij is een geweldig leider om de boel bij elkaar te houden, maar hij slaagt er niet echt in om een nieuwe koers uit te zetten en mensen daarin mee te krijgen. Omwille van de lieve vrede wordt in de SGP het echte debat over de positie ten opzichte van de islam niet gevoerd. Ook bij de discussie over het vrouwenlidmaatschap is uiteindelijk geen hom of kuit gegeven.''

De rechterflank van de SGP wil men niet voor het hoofd stoten, denkt Dekker. ,,Voor die mensen is het een teken van rechtzinnigheid om geen bouwvergunning voor een moskee te verlenen, of de stichting van een islamitische school te verhinderen. Ik vraag me af of die mensen wel beseffen dat reformatorische scholen bestaan bij de gratie van dezelfde vrijheden als waar moslims ook een beroep op kunnen doen.'' Over deze ,,toch wel rigide theocratische insteek'' zal hoe dan ook bezinning moeten plaatshebben, meent Dekker. ,,Maar als dat niet gebeurt, is het ook niet uitgesloten dat de SGP op een zeker moment intern van gedachten verandert, op de golven van de moderne tijd.''

Toch is het niet zozeer het theocratisch ideaal dat Dekker stoort in de opstelling van de staatkundig-gereformeerden. ,,In de traditie van de SGP is altijd een sterk besef van de waarheidsclaim van het christelijk geloof aanwezig geweest. Voor wie met dat theocratische ideaal van de partij niet kan leven, zijn er voldoende alternatieven.'' Nee, het ,,meest riskante'' vindt Dekker het aanschurken van de SGP tegen Wilders. ,,Je associëren met de film Fitna , vind ik niet sterk'', zegt hij. Hij doelt onder meer op Van der Vlies' uitspraak dat de film een prikkelende aanzet voor het debat zou zijn. ,,Ik begrijp best dat SGP'ers zeggen dat Wilders een punt heeft. Toch moet je niet met hem geassocieerd willen worden. Ik had, als ik Van der Vlies was, veel scherper afstand genomen van de film. Bij Wilders is het veel te veel een hetze. Ik denk dat de SGP juist vanuit de opvattingen die er leven in de eigen achterban, moet zoeken naar verdraagzaamheid en tolerantie. Je mag daarbij best zeggen dat je met de islam of bepaalde uitingen ervan een appeltje te schillen hebt, maar je moet je nooit in het kielzog van Wilders begeven.''

Verwantschap
Dat is ook het signaal dat theoloog Stefan Paas wil afgeven. ,,Oppervlakkig bezien zou je zeggen dat er een verwantschap is tussen de SGP en Wilders. De SGP heeft moeite met een al te openlijke verschijning van de islam in de Nederlandse samenleving. Tegelijkertijd rept Wilders over de joods-christelijke traditie die hij wil beschermen. Daarmee lijken er raakvlakken te zijn, maar wie beter kijkt ziet dat het bij Wilders om nauwelijks verholen racisme gaat.'' Paas vond het opvallend dat Van der Vlies ,,sympathiek'' reageerde op Wilders' film Fitna . ,,Maar dat is opportunistisch en niet zo slim. Met zulke vrienden heb je geen vijanden nodig. De SGP zou veel duidelijker moeten maken dat haar moeite met de islam uit heel andere bronnen voortkomt dan bij Wilders het geval is.''

Historicus Ton van der Schans waakt ervoor de SGP hard te vallen; het is zijn eigen partij. ,,De worsteling van de SGP met de islam zou mijns inziens onder christenen breder aanwezig moeten zijn. Een orthodoxe christen loopt hoe dan ook vast in de huidige samenleving, waarin de vrijheid van meningsuiting een enorm icoon is geworden. Terwijl voor een christen uiteindelijk niet díe vrijheid het eerste en laatste woord heeft.''

Maar het blijft een spagaat, in een tijd waarin christenen een minderheid zijn geworden in een seculiere staat. Van der Schans: ,,In reformatorische kring is er grote zorg over het voortbestaan van de eigen zuil, door bedreigingen van binnenuit én van buitenaf. Ik zie dat er veel SGP'ers zijn die zeggen: alles goed en wel, maar intussen is de rechtsstaat nog slechts het enige lijntje waaraan ook wij onze rechten ontlenen. Bij de ChristenUnie wordt daar veel minder mee geworsteld. Die partij heeft de democratie en de rechtsstaat tot het hoogste goed uitgeroepen, zou ik bijna willen zeggen. Daarmee zit die partij dicht tegen het CDA aan.''

Ook Van der Schans kan het dilemma niet oplossen. ,,De SGP blijft kwetsbaar in dit opzicht. Mensen als Wouter Bos zullen er Van der Vlies mee om de oren blijven slaan dat hij worstelt met de plek van de islam, terwijl hij ondertussen voor vijfduizend gewetensbezwaarde geloofsgenoten regelingen bepleit om zich niet te hoeven verzekeren. De enige manier om uit dit dilemma te komen zou het loslaten van artikel 36 zijn, maar dat is mijns inziens ook geen oplossing als je overtuigd bent van de waarheid van het christelijk geloof. Maar het is wel noodzakelijk om je telkens opnieuw te bezinnen op de concrete uitwerking van een ideologie, die de SGP inmiddels negentig jaar vasthoudt.''

De historicus, verbonden aan de Goudse hogeschool Driestar Educatief, benadrukt dat bij dit ideologische debat beseft moet worden dat een SGP'er 'een burger van twee werelden' is. ,,De ene wereld is de rechtsstaat. Maar in een samenleving die in snelle mate 'ontinstitutionaliseert', moet de omgang met de islam niet aan alleen de politiek worden overgelaten. We moeten het minder van instituten verwachten, maar meer van de invloed die uitgaat van het leven als christelijke gemeenschap. Kerken en gemeenten moeten zich hier ook op bezinnen. Christenen hebben een grote verantwoordelijkheid om in allerlei verbanden hun eigen plek in de samenleving te benutten.''

Hoofdpijn
In november 2007 hield onderzoeksbureau Intomart voor het Reformatorisch Dagblad een onderzoek naar hoe SGP'ers vinden dat de islam tegemoet moet worden getreden. Daaruit kwam een sterke verdeeldheid naar voren. Eenderde deel van driehonderd ondervraagde SGP-stemmers vindt dat de partij scherper stelling zou moeten nemen tegen het 'oprukkende moslimgeloof'. Een ander deel, ruim 35 procent, wil dat juist niet. SGP-leider Van der Vlies zal daarom ,,zelf ook wel hoofdpijn hebben'' van hoe hij zijn boodschap moet verpakken, zegt godsdienstsocioloog Wim Dekker.

Maar hoewel de angst voor de islam in de SGP- achterban zeker aanwezig is, zal de partijideologie volgens hem nooit leiden tot het bestrijden van moslims. Dekker: ,,Als het erop aankomt, zijn SGP'ers onbegrensd in hun gastvrijheid en zorgvuldigheid. Het is ook opvallend hoeveel mensen uit die kringen niet alleen zendings-, maar ook ontwikkelingswerk in islamitische landen doen. De bijbelse omgang met de vreemdeling wordt door een SGP'er serieuzer genomen dan door de gemiddelde bijbellezer. Daar hangt ook mee samen dat reformatorischen over het algemeen een sterke beleving van dankbaarheid hebben, over het feit dat ze niet worden vervolgd. Dat maakt het SGP-publiek bedeesd; er zit - ondanks hun ideologie - weinig geweld in.''

Die laatste opmerking wordt door Stefan Paas gedeeld. ,,Ik heb er geen twijfel over dat de SGP een fatsoenlijke partij is en Van der Vlies een fatsoenlijke man. Maar zijn uitspraken over de film Fitna maken duidelijk dat de SGP het moeilijk vindt om volledig afstand te nemen van Wilders.'' Volgens Paas - schrijver van het boek Vrede stichten , over hoe christenen kunnen bijdragen aan politiek en samenleving - zou de SGP de anti-Koranfilm van Wilders juist moeten aangrijpen om een duidelijk eigen standpunt in te nemen. ,,De SGP kan dan aangeven dat er weliswaar een oppervlakkige overeenkomst is tussen haar theocratische boodschap en Wilders' tamboereren op de joods-christelijke traditie, maar dat die overeenkomst al snel ophoudt'', zegt de Amsterdamse theoloog. ,,Daaraan zit een mooie kant: inderdaad is de SGP een vredelievende en fatsoenlijke partij. Maar er zit ook een minder mooie kant aan. Het theocratisch ideaal van de SGP gaat in feite verder dan het ideaal van Wilders. In een SGP-samenleving zouden niet alleen moslims in zekere zin worden onderdrukt, maar ook de vrijheden van atheïsten, liberalen, Jehovah's Getuigen of Zevende Dags Adventisten zouden worden beperkt. Ik denk dat Wilders die groepen ongemoeid zou laten. Los van de hele discussie rondom Wilders, denk ik dat de SGP zich daarom zou moeten bezinnen op haar ideaal van de politieke theocratie, in het bijzonder op artikel 36.''


----------------------------
Brieven van Wouter en Bas
Minister en PvdA-leider Wouter Bos (links) klom eind vorige week in de pen om SGP'er Bas van der Vlies (rechts) aan te spreken op zijn reactie op Fitna . ,,Ik was stomverbaasd. Je vond dat Wilders zorgvuldigheid had betracht, je vond de film een prikkelende inzet voor het debat en je meende dat hij niet bewust probeerde te kwetsen. (...) Jij vertegenwoordigt in het parlement een partij die een op religieuze basis afgebakende minderheid vertegenwoordigt. Jij vraagt met het oog daarop regelmatig begrip voor de positie van minderheden, de ruimte die hen geboden moet worden, het belang van hun godsdienstovertuiging, de noodzaak van begrip en respect. Dat je al die uitgangspunten kennelijk minder belangrijk vindt nu het om een andere levensbeschouwing dan de jouwe gaat, vind ik niet democratisch en stelt me diep teleur.''

Van er Vlies had snel een antwoord klaar, maar nam ook daarin niet geheel afstand van Wilders. ,,Wilders heeft de volle schijnwerpers gezet op de donkere kanten die aan de islam (kunnen) zitten. (...) Wat ik ook gezegd heb, is dat ik als SGP'er zo'n film nooit op die manier gemaakt zou hebben. Je weet dat ik in de Kamer al jaren een punt maak van waardigheid en respectvolle omgang met elkaar. Daarbij passen geen generalisaties, als zouden alle moslims terroristen zijn. Uit mijn mond zul je dat dus ook nooit horen.''


----------------------------
Weren 'valsen godsdienst'
De klassieke versie van artikel 36 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis vermeldt dat de overheid het zwaard in handen is gegeven ,,tot straf der bozen en bescherming der vromen''. ,,En hun ambt is, niet alleen acht te nemen en te waken over de politie (hier wordt het openbaar bestuur bedoeld, red.), maar ook de hand te houden aan den heiligen kerkendienst; om te weren en uit te roeien alle afgoderij en valsen godsdienst, om het rijk van den antichrist te gronde te werpen, en het Koninkrijk van Jezus Christus te doen vorderen, het woord des Evangelies overal te doen prediken, opdat God van een iegelijk geëerd en gediend worde, gelijk Hij in Zijn Woord gebiedt.'' De synode van de Gereformeerde Kerken schrapte in 1905 de passage over het weren en uitroeien van de afgoderij, valse godsdienst en het rijk van de antichrist. In andere reformatorische kerken staat dit gedeelte er nog wel in.

Ned.Dagblad 05-04-08