door Joop Nederstigt

Laat ons zo'n 400.000 huizen met een gemiddelde prijs van rond de $ 250.000 de zee in schuiven. Niet omdat het om waardeloze krotten gaat maar vanwege de kans dat de eigenaren straks niet meer de mogelijk flink gestegen rente over de op het huis gesloten hypothecaire lening kunnen voldoen. En vanwege de kans dat het huis bij een mogelijk daarop volgende verkoop niet genoeg opbrengt voor totale aflossing van de lening en de nog verschuldigde rente.
Een verhaal rechtstreeks uit een inrichting voor mensen die totaal de kluts kwijt zijn? Nee, dat is niet zo. Het komt rechtstreeks uit de bestuurskamers van 's werelds leidende banken. Vooral die uit de VS. In wezen vertellen zij een dergelijk verhaal met hun afschrijving van vele miljarden dollars op hun uitstaande zogenoemde 'subprime-leningen', hypothecaire leningen met een (te) lage waarde van het onderpand. De afschrijvingen liggen nu al in de buurt van de $ 100 miljard. Daarmee kan je 400.000 huizen tegen een gemiddelde prijs van rond de € 250.000 kopen.

Alsof je er op voorhand van moet uitgaan dat bezitters van huizen waarop 'subprime-lening' is afgesloten, straks op geen enkele wijze meer aan hun verplichtingen zullen kunnen voldoen. En dat bij een gedwongen verkoop het huis nauwelijks nog wat kan opbrengen, zodat je ze net zo goed de zee in kunt schuiven. En aldus wereldwijd een situatie scheppend van wat wij nu de kredietcrisis noemen. Met alle gevolgen van dien, voor bijvoorbeeld de beurskoersen en zelfs de economische groei.

Is men dan in de bestuurskamers zelf de kluts kwijt? Het lijkt erop. Men is daar eenvoudigweg niet in staat om de gevolgen van mogelijke narigheid met de subprime-leningen en de daaraan hangende hele paraplu aan afgeleide producten bij benadering te overzien. Het in eerste aanzet zeer fors op de leningen afschrijven is dan de eenvoudigste en snelste weg. Hoe de narigheid uiteindelijk in werkelijk uitpakt kan dan alleen nog maar meevallen.

Ook een raar verhaal? Ik denk het niet. De accountant die de jaarstukken van de bank moet goedkeuren, stelt vragen over de mogelijke schade met de subprime-leningen. Men moet het antwoord schuldig blijven, omdat men in wezen geen idee heeft. Kies maar voor de veiligste weg, wordt er dan al snel geroepen.

En als één gezaghebbende bank die richting opgaat, dan kunnen de anderen niet achter blijven. Ze kunnen er bij wijze van spreken immers vergif op innemen dat ze anders met hele lastige vragen van de eigen accountant of anders wel vanuit de financiële pers of de aandeelhouders worden geconfronteerd, waarop ze net zo goed het antwoord schuldig moeten blijven. Dat riekt al gauw naar onbetrouwbaarheid, zo wordt dan gedacht.

Snelle strop

Als voorbeeld van hoe er kennelijk in de bestuurskamers wordt omgegaan met risico's die men niet goed kan inschatten, kunnen we kijken naar de grote Franse bank Sociéte Generale. Die verloor op 'zwarte maandag 21 januari 2008' even snel bijna € 5 miljard. Eenvoudig door met een paar drukken op de knop risicovolle transacties terug te draaien, die stiekem door een eenvoudige handelaar uit naam van de bank waren afgesloten.

Ik heb bedragen horen noemen van rond de € 15 miljard die met de transacties zouden zijn genoemd. Een dergelijke waarde eventjes snel op de markt gooien komt globaal genomen neer op een verkooporder van gemiddeld rond de 34 miljoen aandelen van elk op onze Amsterdamse beurs genoteerd AEX-fonds.

En dan gaat het ook nog om bestensorders, dus tegen de best mogelijke prijs. Elke beurshandelaar zou je voor stapelgek verklaren wanneer je in één keer zo'n order op de markt wil zetten. Het feitelijke verlies voor de Sociéte Generale liep dan ook razendsnel op. Vanaf rond de € 1,5 miljard op het moment van de ontdekking van de transacties tot een kleine € 5 miljard.

Hypotheekproblemen

Aan het begin van de jaren tachtig ging een hypotheekcrisis ook aan Nederland niet voorbij. In de jaren daarvoor waren de huizenprijzen zeer sterk opgelopen en werden er eveneens hypothecaire leningen zelfs tot boven de aankoopprijs verschaft. In de veronderstelling dat de waarde van het huis toch wel snel boven de omvang van de lening zou uitstijgen. En dat met de minstens met de inflatie mee stijgende lonen de lasten al snel drander zouden maken.

Dat pakte totaal anders uit. Onder meer als gevolg van de oliecrisis van 1979 met een verdrievoudiging van de olieprijs tot een niveau van rond de $ 20 per vat, raakte de economie van de westerse wereld in recessie. De inflatie schoot ook in Nederland omhoog richting 10%, veel mensen raakten hun baan kwijt en de hypotheekrente steeg snel van rond de 6% naar een topniveau van meer dan 12%.

Uiteraard trad onder die omstandigheden een soort kopersstaking op de huizenmarkt op. In korte tijd daalden de prijzen van huizen met gemiddeld rond de 30%. Natuurlijk waren er veel mensen die de snel stijgende hypotheeklasten niet konden opbrengen. Met name in situaties waarin sprake was van een lening met variabele rente. Ook vonden nogal wat gedwongen verkopen van huizen plaats.

Maar van massale verkopen in dit verband was ondanks de problemen niet echt sprake. Die bleven toch hoofdzakelijk beperkt tot uitzichtloze situaties. Bijvoorbeeld in geval van sterke terugval van het inkomen vanwege plotselinge werkloosheid en dan vaak ook nog gecombineerd met andere narigheid, zoals bijvoorbeeld een echtscheiding.

In veruit de meeste gevallen werd een oplossing gevonden, bijvoorbeeld met het uitstellen van aflossingsverplichtingen en het matigen van het rentetarief. Van een hypotheekcrisis werd ondanks al die narigheid niet echt gesproken. Wel viel de Tilburgsche Hypotheekbank om en kwam de veel grotere Westland Utrecht Hypotheekbank eveneens in de problemen. Die hadden echter niet zozeer te maken met de hypothecaire leningen voor huizen. De problemen hielden vooral verband met de eigen activiteiten op het gebied van projectontwikkeling. Vooral daarop werden toen zware verliezen geleden.

Echte kredietcrisis

Wel diende zich in die tijd een echte kredietcrisis aan. Een aantal opkomende landen, vvoral in Zuid- en Midden-Amerika moest vanwege de voor die tijd fors gestegen olieprijs gepaard aan de economische recessie in de westerse wereld afzien van het betalen van rente en aflossing over de bij westerse banken gesloten leningen. Het ging voor die tijd om zeer grote bedragen, bij elkaar veel meer dan € 100 miljard. In de huidige verhoudingen mag je dat bedrag wel enkele malen vermenigvuldigingen om een idee te krijgen van de omvang van het probleem.

Uiteindelijk heeft in dit geval vooral de tijd alle wonden genezen. Aan het bankwezen werd de tijd gegund om redelijk rustig op de leningen af te schrijven, en dan vooral aan de hand van overeengekomen verzachtingen van de voorwaarden. Een paar jaar later was het probleem volledig uit de wereld, en de betrokken landen behoren tegenwoordig vaak tot wat de groep van economische tijgers wordt genoemd.

Zeker in relatie tot de toenmalige problemen met de leningen aan opkomende markten kan je ten aanzien van de huidige situatie rond de subprime-leningen eigenlijk niet van een kredietcrisis spreken, zo denk ik. Zeker niet wanneer je bedenkt de situatie rond die leningen in feite steunt op de veronderstelling dat de problemen zich in hoge mate zullen gaan voordoen. Dit is nog maar zeer de vraag. Zeker wanneer je bedenkt dat het in heel veel gevallen heel goed mogelijk zal blijken op voorhand tot een oplossing van dreigende problemen te komen.

Tot bezinning komen

Het zal wellicht nog enkele maanden duren alvorens men ten aanzien van wat men een kredietcrisis noemt, breed tot bezinning komt. Misschien nog tot na de periode van publicatie van eerste kwartaalcijfers. Met alle gunstige gevolgen voor de beurskoersen van dien. Ik denk dat dan de bankaandelen het eerste in beeld zullen komen.

In eerste aanzet zou je dan vooral aan Amerikaanse bankaandelen kunnen denken. Die verdienen zich de komende tijd suf aan de inmiddels fors verlaagde FED-tarieven. Maar ook Nederlandse bankaandelen zijn inmiddels fors door de naar mijn smaak denkbeeldige kredietcrisis afgestraft.

Joop Nederstigt is onafhankelijk beleggingsdekundige.

Fin.Telegraaf 08-02-08