Het rapport is bijna dertig pagina's dik. Het is ondertekend door S. Erik Hazelhoff Roelfzema en bevindt zich in het archief van de stichting Door de eeuwen trouw. 'Operatie Ambon' staat er boven het verslag van de vorige week op 90-jarige leeftijd overleden Soldaat van Oranje, ,,rapport betreffende steunverlening aan de RMS, uitgevoerd in opdracht van Door de eeuwen trouw, 20 juni 1950 - 15 januari 1951.''
Ter verduidelijking: In genoemde periode was de op 25 april 1950 geproclameerde Republiek der Zuid-Molukken (RMS) in felle strijd gewikkeld met een troepenmacht van de Republiek Indonesië. In Nederland haalde Door de eeuwen trouw (DDET) erg veel geld op ten behoeve van de RMS. Zoveel geld, dat dure initiatieven als die met Hazelhoff Roelfzema konden worden gefinancierd. In Eindhoven bevond zich een zenderinstallatie van de stichting die dagelijks contact onderhield met het Zuid-Molukse verzet.

De tijdens de Tweede Wereldoorlog als Engelandvaarder en verzetsheld bekend geworden en met prins Bernhard bevriende Soldaat van Oranje sympathiseerde sterk met de Zuid-Molukkers. Hij beschouwde de Nederlandse verhouding als verraad. ,,Het kleine Ambon, de kleine Republiek Maloekoe Selatan, had zich onafhankelijk verklaard, had de handschoen in het gezicht gesmeten van een vijand, die honderdmaal zijn meerdere was, en van zijn perfide bondgenoot Nederland'', schreef hij. ,,Met niets dan het recht aan zijn zijde had het getoond te durven vertrouwen op God. Hier was een ideaal en de bereidheid de prijs ervoor te betalen.''

Aanbod
Geen wonder dat leiders van de RMS Hazelhoff Roelfzema al vroeg benaderden om zijn invloed aan te wenden om de Verenigde Staten voor hun strijd te winnen. Per slot van rekening werden de internationale verhoudingen in die tijd gekarakteriseerd door de Koude Oorlog en was in Jakarta een president aan de macht gekomen die zich in links vaarwater begaf. Het ging om Ahmed Soekarno, leider van de op Java uitgeroepen Republiek Indonesië die de deelstaten oprolde van de met Nederland overeengekomen federatieve Verenigde Staten van Indonesië. Namens de RMS ging Hazelhoff Roelfsema naar het Pentagon waar hij de Amerikanen zee- en luchtmachtbases aanbood in toen nog vrij RMS-gebied. Waarschijnlijk mede gelet op de geringe militaire kansen van de RMS hield Washington het aanbod eerst aan, om er daarna niet meer op te reageren.

Prins Bernhard
Het rapport van Hazelhoff Roelfzema over zijn tocht naar de Zuid-Molukken leest als een spannend avontuur van het type James Bond en Ludlum. Indonesische marineschepen hadden een effectieve blokkade om de Zuid-Molukse archipel gelegd. Javaanse troepen drongen het verzet van Chris Soumokil, voormalig minister van justitie van de deelstaat Oost-Indonesië, terug naar de jungle van het eiland Ceram. Ambon werd gebombardeerd.

In die situatie vroeg Door de eeuwen trouw de voormalige Soldaat van Oranje te proberen de Indonesische omsingeling te doorbreken.

De voorbereidingen vonden vooral plaats in Manilla op de Filippijnen. Zo werden contacten gelegd met de Amerikaanse en de toen nog sterk pro-Ambongezinde Nederlandse inlichtingendienst op westelijk Nieuw-Guinea. Een poging om een schoener te charteren met het doel medicijnen naar de Zuid-Molukken te smokkelen, mislukte doordat de eigenaar de Indonesische ambassade op de hoogte stelde.

Vervolgens deed de ambassade zijn uiterste best de Filippijnse autoriteiten zo ver te krijgen Hazelhoff uit te wijzen. Met het oog daarop werd gedreigd dat een gepland bezoek van Soekarno aan Manilla zou worden uitgesteld of zelfs afgezegd.

In reactie daarop riep de Nederlander de pers te hulp, onder meer door een van prins Bernhard gevraagde en verkregen aanbeveling te publiceren: ,,Beste Erik, bevestig gaarne uitnemende oorlogsstaat, hoogste decoratie en honderd procent democratische inzichten, hartelijke groeten, Bernhard, Prins der Nederlanden.''

Erik mocht voorlopig blijven.

Watervliegtuigje
Uiteindelijk lukte het Hazelhoff Roelfzema zonder enigerlei vluchttoestemming in z'n eentje het eiland Ceram te bereiken. Dat gebeurde met een tot watervliegtuigje omgebouwde en met extra benzinetanks uitgeruste Seabee. Tijdens de reis overleefde hij een storm en beschietingen van zijn toestel vanaf het eiland Ambon.

Het lukte hem echter niet met de leiding van het verzet in contact te komen.

Maar andere Zuid-Molukse informanten leverden hem voldoende materiaal om bij thuiskomst uitgebreid verslag te kunnen doen. De Soldaat van Oranje ontving er zo'n 25 uitnodigingen voor spreekbeurten. Onder zijn sympathiserende gehoor bevond zich onder meer oud-premier in oorlogstijd Pieter Sjoerds Gerbrandy, toen lid van de Tweede Kamer voor de ARP.

Achteraf bleek de analyse van Hazelhoff, op basis waarvan hij voorzetting van de strijd van de RMS adviseerde, te optimistisch te zijn.

Zijn voornaamste overweging was dat ,,bij het opdringende communisme de Republiek Indonesië meer naar het Russische kamp zou overhellen en zodoende Amerika van zich zou doen vervreemden''. De Verenigde Staten zouden hun steun naar ,,de democratische vijanden van de Republiek Indonesië verplaatsen'', en dus ook naar de RMS. Behoud van Nederlands-Nieuw-Guinea achtte Hazelhoff in dat verband van het hoogste belang.

Het is ten slotte allemaal anders gelopen. Vanwege de internationaal belangrijke strategische en economische positie van Indonesië heeft de RMS nooit kunnen rekenen op de steun die nodig was geweest om het aanvankelijk met succes verdedigde vrije gebied te behouden. Eind 1963 werd Soumokil onder Soekarno gevangengenomen en drie jaar later onder Soeharto geëxecuteerd.

De Zuid-Molukse regering werd er een in buitenlandse ballingschap. In Nederland vloeide de interesse geleidelijk weg.

RMS-vlag
Gaat het hier louter om een brokje geschiedenis met een kleurrijke Nederlander als hoofdpersoon? Toch niet. Op 29 juni jl. vonden op Ambon in het kader van de Indonesische 'dag van het gezin' festiviteiten plaats, bijgewoond door president Yudhoyono. Plotseling werd op zo'n vijf meter afstand de RMS-vlag ontrold door dansers die de vooral op Ceram bekende Tjakeladans uitvoerden.

Het vervolg laat zich raden: arrestatie, mishandeling en nog deze maand een proces met waarschijnlijk langdurige gevangenisstraffen.

Het incident maakt nog eens duidelijk dat het aloude zelfstandigheidsideaal ook Erik Hazelhoff Roelfzema heeft overleefd.

(ned.dagblad 11-10-07)